مسیرهای ریلی ایران–روسیه (کریدور شمال–جنوب)
بار ریلی ایران و روسیه از دو مسیر جابهجا میشود: شاخه شرقی از قزاقستان و ترکمنستان (فعال) و شاخه غربی از آذربایجان تا آستارا که بهدلیل نبود خط ۱۶۲ کیلومتری رشت–آستارا نیمهکاره است. ساخت رشت–آستارا آغاز نشده و طبق آخرین گزارش (اکتبر ۲۰۲۶) برای ۲۰۲۷ برنامهریزی شده است. مسیر دریایی خزر مکمل این مسیرهاست، اما با کمبود کشتی و کاهش تراز آب محدود شده است.
انتشار: آخرین بررسی: وضعیت اطلاعات:جاری
سطح اطمینان: متوسط
خطوط فعال، خطوط با سرویس محدود، پروژههای در دست ساخت و طرحهای پیشنهادی جدا علامت خوردهاند؛ هیچ مسیر پیشنهادی یا در دست ساختی فعال نیست. زمان و هزینه حمل فقط در صورت وجود منبع آمده است. پیش از رزرو، وضعیت روز مسیر را از راهآهن یا اپراتور استعلام کنید.
مبدأ، مقصد و کشورهای ترانزیتی
- رویه گزارششدهجاری
شاخه شرقی: روسیه–قزاقستان–ترکمنستان–ایران (ورود از اینچهبرون یا سرخس). این مسیر فعال است؛ جزئیات در مدخل «ایران–ترکمنستان–قزاقستان».
- رویه گزارششدهجاری
شاخه غربی: روسیه–آذربایجان–آستارا در امتداد ساحل غربی خزر؛ مسیر ترانسخزر نیز از دریای خزر عبور میکند.
- رویه گزارششدهمنقضی
مسیر جلفا–نخجوان (اتصال قفقاز جنوبی) از جنگ اول قرهباغ بسته مانده و احیای آن به روند صلح ارمنستان–آذربایجان بستگی دارد.
تاریخ: 2026-09-27
ایستگاههای اصلی و اتصال به شبکه
- رویه گزارششدهجاری
خط قزوین–رشت تا بندر انزلی در ژوئن ۲۰۲۴ افتتاح شد و اتصال تمامریلی دریای خزر به بندرعباس را کامل کرد. حلقه مفقوده باقیمانده رشت–آستاراست.
تاریخ: 2024-06-19
- رویه گزارششدهپیشنهادی
پروژه رشت–آستارا: ۱۶۲ کیلومتر، ۸ ایستگاه جدید، ۵۶ پلراه، ۷۳ پل و ۳۰ روگذر؛ هزینه ۱.۶ میلیارد یورو که ۱.۳ میلیارد یورو آن را روسیه تأمین میکند؛ ظرفیت پیشبینیشده حداقل ۱۵ میلیون تن در سال.
تاریخ: 2026-10-15 — مرجع: Russian Railways (RZD)
گذرگاه مرزی ریلی، عرض خط و روش انتقال
- رویه گزارششدهجاری
شبکه روسیه و آذربایجان ۱۵۲۰ میلیمتر و شبکه ایران ۱۴۳۵ میلیمتر است. در شاخه شرقی تغییر عرض خط در اینچهبرون یا سرخس انجام میشود.
- تحلیلجاری
در شاخه غربی، چون خط ریلی آستارا–رشت وجود ندارد، بار رسیده به آستارا باید از راه جادهای به شبکه ریلی ایران منتقل شود.
واگن، کانتینر، نوع کالا و ظرفیت
- رویه گزارششدهجاری
ترافیک کانتینری از گذرگاه آستارا در ۲۰۲۵ حدود ۶۰٪ رشد کرد و تا زمان گزارش حدود ۷٬۵۰۰ TEU جابهجا شده بود.
تاریخ: 2025-12-24
- رویه گزارششدهجاری
ظرفیت گذرگاه جادهای مسیر غربی از آذربایجان پنج برابر شده و به ۱٬۹۰۰ کامیون در روز رسیده است (به گفته وزیر حملونقل روسیه).
زمان ترانزیت
- رویه گزارششدهجاری
در شاخه شرقی، یک قطار روسی در نوامبر ۲۰۲۵ طی ۱۲ روز به تهران رسید (گزارششده). زمان معتبر برای شاخه غربی یافت نشد.
هزینه و نحوه دریافت استعلام نرخ
- رویه گزارششدهجاری
راهآهنهای روسیه، ایران و آذربایجان در دسامبر ۲۰۲۵ پروتکلی برای نرخهای سراسری (Through rates) شاخه غربی امضا کردند؛ مبلغ نرخها منتشر نشده است. استعلام از RZD، RAI و ADY یا اپراتورهای آنها.
تاریخ: 2025-12-24
شرکتها و نهادهای مسئول
- رویه گزارششدهجاری
نهادهای اصلی: راهآهن روسیه (RZD)، راهآهن ج.ا.ا (RAI) و راهآهن آذربایجان (ADY). RZD مجریگری رشت–آستارا را از سوی روسیه بر عهده دارد.
وضعیت فعلی و اختلالها (۲۰۲۵–۲۰۲۶)
- رویه گزارششدهپیشنهادی
طبق گفته معاون اول RZD (۱۵ اکتبر ۲۰۲۶)، روسیه و ایران امیدوارند ساخت رشت–آستارا را در ۲۰۲۷ آغاز و ظرف سه سال تمام کنند. مطالعات میدانی در دوره عملیات نظامی متوقف و سپس از سر گرفته شد.
تاریخ: 2026-10-15
- رویه گزارششدهجاری
به گفته وزیر حملونقل روسیه، صادرات روسیه به ایران از کریدور شمال–جنوب در ژانویه تا آوریل ۲۰۲۶ بیش از ۵۶٪ رشد داشته است.
- رویه گزارششدهجاری
در مسیر دریایی خزر، تراز آب حدود ۲ متر از دهه ۱۹۹۰ کاهش یافته و بنادر شمالی اکنون فقط کشتیهای حدود ۴٬۰۰۰ تنی را میپذیرند؛ کشتیهای ایرانی در رود ولگا بهدلیل کمآبی روزها یا هفتهها متوقف ماندهاند.
تاریخ: 2026-09-27
محدودیتهای ترانزیت و اسناد
- تحلیلجاری
ایران از ۱۹۹۷ عضو سازمان همکاری راهآهنها (OSJD) است که موافقتنامه SMGS را اداره میکند. برای حمل با کشورهای عضو SMGS (مانند ترکمنستان، قزاقستان، ازبکستان و روسیه) معمولاً بارنامه SMGS یا بارنامه مشترک CIM/SMGS به کار میرود؛ نوع سند را برای هر محموله از اپراتور و راهآهن مبدأ تأیید کنید.
مرجع: OSJD
- آمار یا اطلاعیه رسمیجاری
بر اساس فهرست رسمی OTIF، ایران عضو کنوانسیون COTIF است؛ قواعد یکنواخت CIM (قرارداد حمل بار ریلی) میان کشورهای عضو COTIF اعمال میشود. روسیه و آذربایجان نیز در فهرست اعضای OTIF آمدهاند.
مرجع: OTIF
- آمار یا اطلاعیه رسمیجاری
در ۱ اکتبر ۲۰۲۶ دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC) «شرکت راهآهن جمهوری اسلامی ایران»، «شرکت قطارهای مسافری رجا» و شرکتی با نام ثبتشده «Sherkat-E Rah Ahan-E Khamle-O-Naghle» را ذیل فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ به فهرست تحریم افزود. خزانهداری آمریکا دلیل این اقدام را استفاده از راهآهن برای حمل نفت و حفظ تجارت منطقهای در شرایط محاصره دریایی اعلام کرده است. پیش از هر قرارداد حمل یا پرداخت مرتبط با راهآهن ایران، مشاوره حقوقی تحریم بگیرید.
سند: E.O. 13902 — تاریخ: 2026-10-01 — اجرا: 2026-10-01 — مرجع: U.S. Treasury / OFAC
منابع
- Interfax(2026-10-15)رسانهٔ خبری
- PortNews / SeaNews (citing Russian Railways)(2025-12-24)رسانهٔ خبری
- TASS(June 2026)رسانهٔ خبری
- Al Jazeera(2026-09-27)رسانهٔ خبری
- The Maritime Executive(2026-04-27)رسانهٔ خبری
- RailFreight.com(2024-06-19)رسانهٔ خبری
- The Times of Central Asia (citing ISNA)(2025-11-11)رسانهٔ خبری
- Index 1520 (railway industry portal) - INSTC overview(n.d.)مرجع عمومی (ویکیپدیا)، آخرین گزینه
- Wikipedia - Organisation for Co-operation between Railways (OSJD)(n.d. (accessed 2026-11-11))مرجع عمومی (ویکیپدیا)، آخرین گزینه
- OTIF (Intergovernmental Organisation for International Carriage by Rail) - member states list(n.d. (accessed 2026-11-11))رسمی
- U.S. Treasury, Office of Foreign Assets Control (OFAC)(2026-10-01)رسمی
- U.S. Department of the Treasury (press release: Operation Economic Outcast Targets Iran's Remaining Industrial Lifelines)(2026-10-01)رسمی